Centraal Beheer Boogie Woogie

Het houdt Apeldoorn al een flinke tijd bezig: wat te doen met het voormalige pand van Centraal Beheer van architect Herman Herzberger? ‘Sloop’ roept de een, ‘behouden’ roept de ander. Ik roep ‘behoud’. Zondag 14 september hield Herman Hertzberger een lezing in Orpheus, nuchter en humoristisch. Het structuralistische pand is pragmatisch te transformeren, zo stelt hij.

Ik moet denken aan mijn favoriete schilderij, de Nachtwacht van de 20e eeuw, de Victory Boogie Woogie van Piet Mondriaan. Onder alle rechtlijnigheid schuilt jazz, stedelijke dynamiek en vrijheid. Piet Mondriaans Victory Boogie Woogie is onaf gebleven. Hij overleed in 1944, nét voordat hij het doek kon voltooien. Wie goed kijkt ziet de plakbandjes en tape die hij gebruikte om vlakken te verplaatsen — stukken kleur die ook op andere plekken hadden kunnen eindigen. Het onaf-zijn geeft het kunstwerk iets levends: een structuur die ruimte laat voor beweging, voor allerlei andere uitkomsten.

Zulke vrijheid zit ook verscholen in het ontwerp van Herman Hertzberger voor het Centraal Beheer-gebouw in Apeldoorn; structuralisme dat duidelijk leunt op de rasterstructuren van stadsplattegronden als Manhattan, waar Mondriaan ook door werd geïnspireerd. Het gebouw, opgeleverd in 1972, bestaat uit kubusmodules, verbonden via pleinen, trappen en looproutes — geen omgeving waar alles al van tevoren bepaald is, maar een structuur waarin dingen kunnen groeien, wisselen, functioneren op verschillende manieren. Waarin allerlei menselijke interactie mogelijk is.

Sinds 2013 staat Centraal Beheer grotendeels leeg. De verouderde installaties, ingegooide ramen, stilte in gangen en zalen: ze laten zien hoe kwetsbaar zo’n gebouw is als de tijd het loslaat. In december 2024 nam de gemeente Apeldoorn het roer over met Hertzberger Park, inclusief de omliggende gronden. De gemeente zoekt naar mogelijkheden voor herbestemming. De naastgelegen Pakhoedtorens gaan eraan, maar het bijna-rijksmonument blijft (hopelijk) overeind.

Hertzberger zei het ooit zo: “Het is van meet af aan het idee geweest dat die ruimte-eenheden geschikt zouden zijn voor een andere invulling. Dat is de gedachte van het structuralisme, dat je iets maakt wat zich leent om op verschillende manieren gebruikt te worden.”

En over de staat waarin het nu verkeert: “Slopen lijkt de makkelijke optie, maar kost meer uitstoot en bouwkosten dan wanneer je het skelet gebruikt van dit pand. Je hoeft het niet mooi te vinden, het is geen kunstwerk. Het is een structuur die je kan gebruiken. Doe er wat mee, ook al vind je het een rotgebouw.”

Casco opknappen: de beste keuze

Het gebouw verdient behoud. Niet als museaal monument dat je bewondert van buitenaf, maar als fundament voor nieuwe vormen van gebruik. Het casco opknappen — de dragende structuur herstellen, de basisveiligheid, het klimaat, de buitenkant — kan de springplank zijn naar iets nieuws. Een multifunctioneel walhalla voor onderwijs, wonen, co-working, culturele ruimtes, plekken waar mensen elkaar toevallig tegenkomen. Niet in beton gegoten, maar klaar voor verschillend gebruik, ook voor een verdere toekomst.

Er is geen quick fix, geen vastomlijnd standaardplan dat past op dit unieke gebouw. Besluiteloosheid heeft al te lang geduurd, sloop zou een gemiste kans zijn, maar een slechte verbouwing gericht op monofunctionaliteit ook. Want wat dit pand tentoonstelt is meer dan bakstenen en beton: het toont een idee van vrijheid in onafheid.

Als we durven werken terwijl we nog niet alles weten — de muren herstellen, de basis klaarleggen, ruimte maken voor ongekende invullingen — dan ontstaat een duurzame toekomst. Niet star, niet af, maar flexibel. Een monument dat leeft, omdat het steeds opnieuw betekenis krijgt. Laten we Centraal Beheer niet verliezen door sloop of onzorgvuldige verbouwingen, maar koesteren als casco-paleis van de vrijheid, nooit af, net als de Victory Boogie Woogie.