Wie is er eigenlijk bang voor de waarheid?
Door Ben Brown

Wat is eigenlijk erger? Dat een kind zich ongemakkelijk voelt bij de waarheid over ons verleden? Of dat het opgroeit zonder voldoende kennis om het onrecht van morgen te herkennen?
Die vraag houdt mij bezig.
We willen onze kinderen leren wat goed en fout is. We leren ze eerlijk te zijn, anderen te respecteren en op te komen tegen onrecht. Maar zodra diezelfde lessen raken aan slavernij, kolonialisme en racisme, worden we voorzichtig. Dan moeten we vooral oppassen dat niemand zich schuldig voelt.
Maar sinds wanneer is een ongemakkelijk gevoel gevaarlijker dan onwetendheid?
Soms lijkt het alsof we onze kinderen liever beschermen tegen de waarheid dan tegen de herhaling van onrecht.
Want wie niet leert hoe mensen ooit als minderwaardig werden beschouwd, hoe uitsluiting werd gerechtvaardigd en hoe gewone mensen daaraan meewerkten, zal die mechanismen vandaag misschien minder snel herkennen.
En dan herhaalt de geschiedenis zich niet noodzakelijk op dezelfde manier, maar mogelijk wel vanuit dezelfde denkpatronen.
Wie is er eigenlijk bang voor de waarheid?
Wie aandacht vraagt voor het slavernijverleden, wordt nog weleens weggezet als bemoeizuchtig, aandachtzoeker of iemand die graag in de slachtofferrol blijft hangen. En wie spreekt over de doorwerking ervan, zou verdeeldheid zaaien.
Alsof zwijgen ons ooit dichter bij elkaar heeft gebracht.
Natuurlijk willen we niet dat kinderen zich verantwoordelijk voelen voor wat hun voorouders hebben gedaan. Maar wie vraagt dat eigenlijk van hen? Een kind van vandaag heeft geen slavernij georganiseerd en geen koloniaal bestuur ingericht. Het draagt geen persoonlijke schuld.
Maar het heeft wél recht op de waarheid. En daarmee geven we het ook iets mee: verantwoordelijkheid voor de toekomst.
Educatie betekent voor mij mensen uit onwetendheid leiden. Niet om hun voor te schrijven wat ze moeten denken, maar om hun de kennis te geven waarmee ze zelfstandig kunnen nadenken, vragen stellen en onrecht herkennen.
Want ongemak is niet hetzelfde als onrecht. Soms is ongemak gewoon het begin van leren. Wie ooit een eerlijk gesprek met een puber heeft gevoerd, weet dat groei zelden begint met: ‘Wat fijn, ik ben het helemaal met je eens!’
En laten we niet doen alsof dit gesprek alleen over witte Nederlanders gaat. Ook wij, nazaten van tot slaaf gemaakte mensen, hebben werk te doen.
Welke denkbeelden hebben wij zelf meegekregen? Welke vooroordelen koesteren we misschien zonder het te beseffen? Welke verwachtingen leggen we onze kinderen op? En wanneer houden we elkaar klein, terwijl we juist verlangen naar vrijheid?
Dat zijn geen gemakkelijke vragen. Ik stel ze ook aan mezelf.
Want emancipatie is meer dan erkenning vragen van de ander. Het is ook onderzoeken welke patronen je zelf doorgeeft. Niet om slachtoffers verantwoordelijk te maken voor het onrecht dat hun is aangedaan, maar om ruimte te maken voor zelfbeschikking.
Dat vraagt eerlijkheid van iedereen. Van scholen, ouders, bestuurders, buren en van mij. Ook hier in Apeldoorn. Juist in een stad waar we samenleven, leren, herdenken en vieren.
‘Waarom toch steeds dat gewroet in het verleden?’, hoor ik iemand al zeggen.
Omdat we bij een lekkage toch ook willen weten waar het water vandaan komt? Je kunt de vloer blijven dweilen, maar soms moet je onder de planken kijken.
Het gaat mij niet om kinderen opzadelen met de fouten van hun voorouders. Het gaat erom hun iets beters mee te geven: kennis, empathie, kritisch denken en de moed om vragen te stellen.
Misschien moeten we daarom ophouden met vragen hoe we jongeren beschermen tegen een ongemakkelijke geschiedenis. En beginnen met vragen hoe we hen voorbereiden op een rechtvaardigere toekomst.
De waarheid hoeft niemand schuldig te maken. Maar onwetendheid kan ons allemaal iets kosten.
De geschiedenis is van ons allemaal. De schuld niet. Maar de verantwoordelijkheid voor wat we ermee doen, die delen we wel.
