Van wie is racisme eigenlijk het probleem?

Antizwart racisme.

Ik bleef laatst even bij die term hangen.

Waarom zeggen we eigenlijk antizwart racisme? Waarom niet gewoon racisme? En terwijl ik daarover nadacht, moest ik denken aan een vraag die tijdens gesprekken over racisme, discriminatie en het slavernijverleden bijna onvermijdelijk een keer voorbijkomt:

‘Maar zwarte mensen kunnen toch óók racistisch zijn?’

Jazeker. Maar misschien is dat niet de interessantste vraag. Als we racisme begrijpen als negatieve ideeën over mensen vanwege hun huidskleur of afkomst, dan kunnen mensen van iedere achtergrond zulke ideeën hebben. Zwarte mensen kunnen vooroordelen hebben over witte mensen. Ze kunnen discrimineren, buitensluiten en kwetsen.

Geen enkele bevolkingsgroep heeft het alleenrecht op vooroordelen. Maar de term antizwart racisme probeert iets anders zichtbaar te maken.

Eeuwenlang was zwart-zijn namelijk niet alleen een huidskleur. Er werden eigenschappen aan verbonden. Zwarte mensen zouden minder intelligent zijn, minder beschaafd, primitiever, gevaarlijker of juist vooral geschikt voor lichamelijke arbeid. Dat waren niet zomaar vervelende opvattingen van individuele mensen.

Ze hielpen een wereldbeeld legitimeren waarin slavernij en kolonialisme mogelijk waren. Ze vonden hun weg naar wetenschap, bestuur, onderwijs, religie en cultuur.

Slavernij werd afgeschaft.

De ideeën die haar mede mogelijk maakten, verdwenen daarmee niet op dezelfde dag. En precies daar helpt de term antizwart racisme. Hij vraagt ons niet alleen te kijken naar wie iets racistisch zegt, maar ook naar de geschiedenis van de beelden die daarin meeklinken.

En dan gebeurt er iets interessants. Want ook zwarte mensen kunnen zulke beelden reproduceren. Denk aan colorisme: een lichtere huid die binnen zwarte gemeenschappen soms als aantrekkelijker of succesvoller wordt beschouwd. Aan kroeshaar dat lange tijd als minder verzorgd of professioneel werd gezien. Of aan negatieve beelden over Afrika die ook door mensen van Afrikaanse afkomst kunnen worden overgenomen.

Misschien zegt dat iets belangrijks. Racisme zit niet uitsluitend tussen mensen. Het kan ook in mensen terechtkomen.

Maar tijdens een eerdere discussie over de doorwerking van het slavernijverleden werd ik nog op iets anders gewezen. Als we die doorwerking vooral door de bril van racisme bekijken, vernauwen we misschien de opgave. Die gedachte is bij mij blijven hangen.

Want de doorwerking van eeuwen slavernij en kolonialisme gaat niet alleen over discriminatie. Ze kan ook gaan over economische posities en vermogensvorming. Over culturele ontworteling. Over verloren kennis en talen. Over familie- en gemeenschapsstructuren. Over identiteit en zelfbeeld. Over vertrouwen in instituties. Over welke kennis we belangrijk vinden. En zelfs over de vraag wiens geschiedenis wij eigenlijk als Nederlandse geschiedenis beschouwen.

Racisme is een vorm van doorwerking. Maar doorwerking is groter dan racisme.

En misschien moeten we daarom nog iets durven omkeren. We spreken vaak over racisme alsof het in de eerste plaats een probleem van zwarte mensen is. Begrijpelijk. Zwarte mensen kunnen immers de gevolgen ervan ondervinden. Maar degene die de gevolgen van een probleem draagt, is niet automatisch degene bij wie de oorzaak van het probleem ligt.

Er is niets aan een zwarte huid dat racisme veroorzaakt. Er is niets aan kroeshaar, een Afrikaanse naam of een Caribische achtergrond dat verklaart waarom daaraan ooit minderwaardigheid werd toegekend.

De interessantere vraag is daarom misschien niet wat er met zwarte mensen aan de hand is. Maar wat er met een samenleving is gebeurd waardoor zulke ideeën over zwarte mensen konden ontstaan, eeuwenlang konden worden gelegitimeerd en soms nog steeds worden doorgegeven. En dan krijgt die bekende vraag ineens een andere betekenis.

‘Maar zwarte mensen kunnen toch óók racistisch zijn?’

Ja. Sterker nog: zwarte mensen kunnen zelfs antizwarte denkbeelden hebben geïnternaliseerd.

Maar daarmee komen we misschien juist dichter bij het werkelijke probleem. Want als ideeën zo diep in een samenleving terechtkomen dat zelfs degenen over wie die ideeën ooit zijn bedacht ze kunnen overnemen, dan hebben we het over iets groters dan individuele vooroordelen. Dan hebben we het over doorwerking. Misschien moeten we daarom minder energie besteden aan de vraag wie racistisch kán zijn en meer aan de vraag wat racisme ons vertelt over de samenleving die wij met elkaar hebben geërfd.

Niet om mensen vandaag verantwoordelijk te maken voor wat hun voorouders hebben gedaan. Wel om verantwoordelijkheid te nemen voor wat wij vandaag nog met ons meedragen. Want misschien is de opgave uiteindelijk niet om zwarte mensen te bevrijden van hun geschiedenis. Maar om onze samenleving te bevrijden van wat die geschiedenis haar heeft geleerd.